სამეგრელო-ზემო სვანეთი
დასავლეთი: დაბლობი სამეგრელო (მეგრული სამზარეულო, ღვინო ოჯალეში) და მაღალმთიანი ზემო სვანეთი მესტიის კოშკებით.
სამეგრელო-ზემო სვანეთი აერთიანებს ორ სრულიად განსხვავებულ ისტორიულ მხარეს: დაბლობ სამეგრელოს შავი ზღვის პირას, ენგურის, რიონისა და ტეხურის მდინარეებს შორის, და მაღალმთიან ზემო სვანეთს კავკასიონის ძირას, სადაც არის შხარა, საქართველოს უმაღლესი მწვერვალი (5193 მ).
ზემო სვანეთი საუკუნეების განმავლობაში მთის უღელტეხილებით თითქმის მოწყვეტილი იყო დანარჩენი სამყაროსგან, და ამ იზოლაციის წყალობით შემონახულია IX–XII საუკუნეების უნიკალური ქვის საბრძოლო კოშკები და თავისებური სვანური ენა; მესტიისა და უშგულის კოშკები იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია (1996).
სამეგრელო კი თავადი დადიანების სახლის სამშობლოა, რომელმაც მხარე ცალკე სამთავროდ მართა XVI საუკუნიდან 1867 წლამდე, და საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე წვიმიანი, მწვანე რეგიონია კოლხური ტყეებითა და მდიდარი ბოტანიკური მრავალფეროვნებით.
სვანური სამოსი საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე ამოსაცნობია მისი ცნობილი ქეჩის ქუდის წყალობით: ნაცრისფერი, შავი ჯვრისებრი ნაკერებით (სვანური მისალმების „ჯვარი დაგცავდეს“ სიმბოლო), 200 გრ ცხვრის მატყლისგან, დაახლოებით 30-საათიანი შრომით შეთელილი. ქუდს მხოლოდ მამაკაცები ატარებენ, ქალებს კი მისი დამზადება და ტარება ტრადიციულად ეკრძალებოდათ, იშვიათი გამონაკლისების გარდა, პატივცემული ხელოსანი ქალებისთვის.
მამაკაცის სამოსს ავსებდა პერანგი, ჩოხა და შარვალი; ქალის სამოსს ავსებდა შალის კაბა და საკიდურებითა და სამკაულებით შემკული თავსაბურავი, ხოლო შეძლებულ ოჯახებში აბრეშუმის პერანგი და ხავერდის მოსასხამი.
სანახავი
- მარტვილის კანიონიმწვანე მდინარის კანიონი ჩანჩქერებით, ოდესღაც დადიანების საბანაო ადგილი; დღეს მასზე ნავით სეირნობენ.
- დადიანების სასახლემეგრელი თავადების დადიანების რეზიდენცია ზუგდიდში, აშენებული XVII საუკუნეში და გადაკეთებული 1860-იან წლებში; დღეს მუზეუმია 40 000-ზე მეტი ექსპონატით, მათ შორის ნაპოლეონ ბონაპარტის რელიქვიებით.
- ენგურჰესიმსოფლიოში ერთ-ერთი უმაღლესი თაღოვანი კაშხალი (271,5 მ) მდინარე ენგურზე; მშენებლობა დასრულდა 1987 წელს, სადგური ელექტროენერგიით ამარაგებს მდინარის ორივე მხარეს, მათ შორის გამოყოფილ აფხაზეთს.
- მესტიაზემო სვანეთის ადმინისტრაციული ცენტრი კენჭნაყარი ქუჩებითა და ათეულობით შემორჩენილი სვანური კოშკით; ბილიკების ამოსავალი წერტილი უშბასა და თეთნულდისკენ.
- უშგულიხუთი სოფლის თემი 2100 მ სიმაღლეზე შხარას ძირას, ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალმთიანი მუდმივად დასახლებული პუნქტი, IX–XII საუკუნეების ათეულობით შუასაუკუნეების საბრძოლო კოშკით; იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი (1996).