რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი
მთიანი ჩრდილო-დასავლეთი; სახელგანთქმული ღვინოები ხვანჭკარა და ტვიში, რაჭული ლორი.
რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი საქართველოს ყველაზე მცირემოსახლეობიანი და ერთ-ერთი ყველაზე მთიანი რეგიონია: სამი ისტორიული მხარე (რაჭა, ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი) მოქცეულია კავკასიონსა და რაჭა-ლეჩხუმის ქედს შორის, რიონის სათავეებში.
აქ ხვდება ერთმანეთს კულტურები: დაბლობი რაჭა ხვანჭკარისა და ტვიშის ვენახებით, ტყიანი ლეჩხუმი ციხე-სიმაგრეებითა და ჩანჩქერებით, და მთიანი ქვემო სვანეთი საკუთარი სვანური კოშკებით, უფრო ცნობილი ზემო სვანეთის (მესტია, უშგული) უმცროსი და-ძმა, რომელიც მეზობელ სამეგრელო-ზემო სვანეთის რეგიონს განეკუთვნება.
რეგიონი მნიშვნელოვნად დაცარიელდა საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა პერიოდში, ბევრი მთის სოფელი მიტოვებულია, ხოლო რაჭის ქედი და ონისა და ლენტეხის მაღალმთიანეთი ქვეყნის ერთ-ერთ ყველაზე ხელმიუწვდომელ და ხელუხლებელ კუთხედ რჩება.
ქართულ ეთნოგრაფიაში ცალკე, ისე ფართოდ დოკუმენტირებული „რაჭული კოსტიუმი“, როგორც სვანური ან ხევსურული, არ გამოიყოფა, მაგრამ მას ამოსაცნობი ნიშნები ჰქონდა. რაჭველი ქალები ატარებდნენ ჩოხას ახალუხის ქვეშ, ძირითადად შავი ატლასისგან, და ეს დეტალი აოცებდა XIX საუკუნის უცხოელ მოგზაურებს.
1874 წელს ინგლისელმა მოგზაურმა აღნიშნა, რომ რაჭველი ქალები „ატარებდნენ მოკლე კაბებსა და შარვლებს… მოხდენილად“, ხოლო გერმანელი მეცნიერი ვ. ბ. პფაფი გაოცებული იყო რაჭული ქალის სამოსის მრავალფეროვნებით და შეადარა ანატოლიურს. მამაკაცის კოსტიუმის შესახებ ჩვენამდე გაცილებით ნაკლები ცნობა მოაღწია.
სანახავი
- შაორის წყალსაცავიქვემო რაჭის ყველაზე დიდი წყალსატევი: დაახლოებით შვიდი კილომეტრი სიგრძით და თითქმის სამი სიგანით. ტბა ხელოვნურია, იგი მთის მდინარის გადაკეტვის შემდეგ აივსო და მას შემდეგ წიწვოვან და შერეულ ტყეთა რგოლში დგას, ათას მეტრზე მაღლა. ადგილი მშვიდია, სანაპიროებისა და კაფეების გარეშე: აქ წყლის, ტყისა და რაჭის ქედის ხედისთვის ჩამოდიან.
- ნიკორწმინდის საკათედრო ტაძარიტაძარი 1010–1014 წლებში, მეფე ბაგრატ III-ის დროს აშენდა და გარედან ისეთი ქვის კვეთით არის დაფარული, როგორიც საქართველოში სხვაგან არსად გვხვდება: ჯვრები, ლომები, გრიფონები, წმინდანები და ვაზის რტოები გუმბათის ყელსა და ყველა ფასადს ერტყმის. შიგნით შემორჩენილია მეჩვიდმეტე საუკუნის მოხატულობა, ადრინდელ ფენაზე გადაწერილი. თავისი დროისთვის იშვიათი გეგმაა: გუმბათქვეშა სივრცის გარშემო ექვსი აფსიდი ეწყობა. ნიკორწმინდა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის წინასწარ სიაშია.
- ამბროლაურირაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის ადმინისტრაციული ცენტრი. ქალაქი იქ დგას, სადაც კრიხულა რიონს ერთვის, ხვანჭკარის ზონის შუაგულში, მეჩვიდმეტე საუკუნეში კი იმერეთის მეფეთა რეზიდენცია იყო. თვით შესართავთან კრიხულას ერთვის ქალაქის ღელე კრიხმელა, დღეს ნახევრად მილებსა და არხებში მოქცეული. ცენტრალურ მოედანზე ხვანჭკარის ბოთლის ძეგლი დგას, და ეს პატიოსანი ნიშანია: ირგვლივ სწორედ ის ფერდობებია, სადაც ალექსანდროული და მუჯურეთული ხარობს, ღვინო კი სხვაგან ასეთი არსად გამოდის. ქალაქში სახვითი ხელოვნების მუზეუმი მუშაობს, აქედან ნიკორწმინდამდე ოცი წუთია, ონამდე კი საათი.
- ბარაკონიტაძარი სოფელ ცესში 1753 წელს ოსტატმა ავთანდილ შულავრელმა ააგო რაჭის ერისთავის როსტომის დაკვეთით. იგი რიონისა და ლუხუნის შესართავთან, კლდის პირას დგას და ერთ-ერთი უკანასკნელი ქართული ტაძარია, ძველი წესით აშენებული: მაღალი ყელი, დახვეწილი პროპორცია, ფასადების კვეთა. შემდეგ ქართულ ტაძართმშენებლობაში ხანგრძლივი პაუზა დადგა, ასე რომ ბარაკონი მთელ ტრადიციას კრავს, რვა საუკუნით ადრე დაწყებულს.
- მინდაციხეციხე ბარაკონის პირდაპირ, გზის გაღმა დგას და მხარეში შემორჩენილ მცირერიცხოვან ციხეთაგან ერთ-ერთია. ადგილი იმავე ლოგიკითაა შერჩეული, რაც ტაძრისა: კლდოვანი შვერილი მდინარეთა შესართავის ზემოთ, საიდანაც ხეობაში ასასვლელი მთელი გზა იფარება. რაჭა საუკუნეების განმავლობაში იმერეთს, ლეჩხუმსა და მთებს შორის გზაჯვარედინზე ცხოვრობდა, და ასეთი მცირე სიმაგრეები უღელტეხილებს იცავდა.
- სხვავა: ქვარაციხე და წმინდა გიორგის ეკლესიასოფელი კრიხულას მარჯვენა ნაპირის ზემოთ, რომელსაც ორი ნანგრევით იხსენებენ. ქვარაციხე მაღალ კლდეზე მეთერთმეტე საუკუნეში აღიმართა; გვიან შუა საუკუნეებში იგი სამეფო საკუთრება იყო, მეთექვსმეტე საუკუნეში ქართლის მეფემ სიმონ I-მა აიღო, მეთვრამეტის დასაწყისში ციხე იაშვილების საგვარეულოს გადაეცა, 1769 წლიდან კვლავ სამეფო გახდა, 1810 წელს კი, როცა იმერეთის სამეფოს რუსეთს უერთებდნენ, გარნიზონმა იგი რუსულ ჯარს ჩააბარა. 1991 წლის 29 აპრილის მიწისძვრამ, კავკასიაში დაფიქსირებულთაგან უძლიერესმა, რაჭაში ასობით ნაგებობა დაანგრია: ქვარაციხისგან დღეს თითქმის არაფერია შემორჩენილი, წმინდა გიორგის ეკლესიას კი მხოლოდ კედლები დარჩა, რომლებიც ტყემ შემოირტყა; ლევან დავლიანიძის ფოტოზე წყობა და შემორჩენილი ღიობი ჩანს. აქვე კლდის ქვემოდან გამოდის კრიხულა: მდინარე წყაროსია, შუა სხვავაში კი მას ერთვის მყინვარული კვარაწყალი, ტყიანი ხეობიდან მომდინარე. სწორედ ამ ხეობაშია ქვარაციხე, რომელიც ღელეს სახელს იზიარებს. კრიხულას წყლით დღეს ამბროლაურს ამარაგებენ, რომელიც ქვემოთ, რიონში შესართავთან დგას.
- სხვავის საყინულეკარსტული გამოქვაბული სოფელ შუა სხვავის ზემოთ, ათას სამას ათი მეტრის სიმაღლეზე. სახელი „საყინულედ“ ითარგმნება და ზუსტია: შიგნით ტემპერატურა მთელი წლის განმავლობაში ნულს ქვემოთ რჩება, ასე რომ ზაფხულის პიკზეც ყინულის სვეტები და ჩამონადენებია. ადგილობრივები საუკუნეების განმავლობაში აქედან ყინულს იღებდნენ, მათ შორის სამკურნალოდაც.
- ონიპატარა ქალაქი რიონზე, ზემო რაჭის ცენტრი და მხარის ერთ-ერთი უძველესი დასახლება. იგი იქ გაიზარდა, სადაც მთის გზა ხეობის ფართო ნაწილში გამოდის, და საუკუნეების განმავლობაში ვაჭრობითა და ხელობით ცხოვრობდა. აქ ქართველები, ებრაელები და სომხები სახლობდნენ: ცენტრთან ახლოს ქუჩები დღემდე ინახავენ ამ მეზობლობას, სინაგოგა ეკლესიიდან რამდენიმე ნაბიჯზეა. აქედან იწყება გზები შოვისკენ, უწერისკენ და შემდგომ კავკასიონის უღელტეხილებისკენ.
- ონის სინაგოგასინაგოგა 1895 წელს აშენდა და მისი პროექტი ვარშავის სინაგოგის მოხაზულობას მიჰყვება. ონის ებრაული თემი ქვეყანაში მესამე იყო თბილისისა და ქუთაისის შემდეგ, თავად სინაგოგა კი საქართველოში ერთ-ერთ ულამაზესად ითვლება. მთაში თემი თითქმის აღარაა: ხალხი ისრაელსა და ქალაქებში წავიდა, მაგრამ შენობა 2014 წელს აღადგინეს და კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლად აღიარეს.
- უწერაბალნეოლოგიური კურორტი ზემო რაჭაში, ონიდან ათი კილომეტრით რიონის ზემოთ. აქ ზედაპირზე დაახლოებით ოცდარვა ტიპის მინერალური წყალი ამოდის, მას სვამენ და აბაზანებისთვისაც იყენებენ. ადგილი საბჭოთა დროიდანაა ცნობილი, როცა აქ მთელი ქვეყნიდან ჩამოდიოდნენ სამკურნალოდ, მას შემდეგ კი უფრო მოკრძალებულად ცხოვრობს: რამდენიმე კორპუსი, წყაროები გზისპირას, ფიჭვის ჰაერი. აქედან შოვამდე ოც კილომეტრზე ცოტა მეტია.
- შოვიმთის კურორტი რიონის ზემო წელში, ათას ხუთას ოცი მეტრის სიმაღლეზე, ფიჭვნარსა და მყინვარულ ქედებს შორის. სამკურნალო წყაროები ადგილობრივებმა დიდი ხანია იცოდნენ, მეოცე საუკუნის დასაწყისში აქ სანატორიუმის მოწყობის საზოგადოება შეიქმნა, კურორტად კი შოვი 1929 წელს იქცა; შემოგარენში ათზე მეტი ნახშირმჟავა მინერალური წყაროა. 2023 წლის 3 აგვისტოს მყინვარიდან წამოსულმა ღვარცოფმა კურორტი დაფარა და ოცდაცამეტი სიცოცხლე იმსხვერპლა; რის შემდეგაც სახელმწიფო სააგენტომ აქ ხელახლა მშენებლობა აკრძალა.
- საირმის სვეტებიბუნების ძეგლი ცაბლარისწყლის ხეობის ზემოთ, სოფლებს ალპანასა და ჭრებალოს შორის. ცალკე მდგარი, რამდენიმე ათეული მეტრის სიმაღლის კოშკები იქ დარჩა, სადაც წყალმა და ქარმა ათეულობით მილიონი წლის განმავლობაში პალეოგენის ქანები გამოძერწა; მწვერვალებზე ფიჭვები შემორჩა. სვეტებთან დაახლოებით სამკილომეტრიანი ბილიკი მიდის, რომელიც 2021 წელს მოინიშნა, გზა იქით და უკან ორიოდე საათს მოითხოვს. გზად წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევები დგას, რომლის ასაკიც დღემდე დაუდგენელია. ეს ადგილი კაცხის სვეტზე გაცილებით ნაკლებადაა ცნობილი, თუმცა შთაბეჭდილებით არ ჩამოუვარდება. ფოტო ლევან დავლიანიძისა, 2025 წლის ივლისი.
- ლაილაშისოფელი ცაგერიდან თვრამეტი კილომეტრით აღმოსავლეთით, ლაჯანურის წყალსაცავის ზემოთ, დაახლოებით რვაას ორმოცდაათი მეტრის სიმაღლეზე. აქ საუკუნეების განმავლობაში ებრაული თემი ცხოვრობდა: ქვის სინაგოგა სოფლის ცენტრში 1860 წელს აღიმართა, სამუშაო დღეებში სამოცამდე კაცი იკრიბებოდა, დღესასწაულებზე კი ას ოცამდე. ორმოციან წლებში სწორედ ამ სინაგოგაში იპოვეს მეათე საუკუნის ეტრატის ლაილაშის ბიბლია: კოდექსი, წიგნი და არა გრაგნილი, რაც იმ დროისთვის იშვიათობაა; 1957 წლიდან იგი ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში ინახება. თემი დიდი ხანია აღარაა, სოფელს კი სინაგოგითა და აუზიანი წყაროთი იხსენებენ, საიდანაც მთელი ხეობა იშლება. ფოტო ლევან დავლიანიძისა.
- ცაგერილეჩხუმის ცენტრი, პატარა ქალაქი ცხენისწყალზე, ტყიან ფერდობებს ქვემოთ. აქედან იშლება გზები იმ ადგილებისკენ, რომელთა გამოც ლეჩხუმში ჩამოდიან: აღმოსავლეთით ლაილაშისკენ თავისი სინაგოგით, სამხრეთით საირმის სვეტებისა და ხვამლისკენ, მდინარის ზემოთ მურისციხისკენ. ირგვლივ ორი იშვიათი ღვინის ზონაა, ტვიშისა და უსახელოურის, და ლეჩხუმის სოფლები მათ დღემდე მცირე პარტიებით აყენებენ.
- მურისციხეშუა საუკუნეების ციხე ცხენისწყლის ზემოთ, რომელსაც წყაროებში მიუვალს უწოდებენ: კედლები კლდოვან ქედზეა დადგმული და მისასვლელი მხოლოდ ვიწრო ბილიკია. აქედან ერისთავები ლეჩხუმს განაგებდნენ და ციხე მხარის პოლიტიკური ცენტრი მეცხრამეტე საუკუნემდე დარჩა, სანამ მმართველობა ხეობაში ჩავიდოდა. დღეს კოშკები და კედლის ნაწილებია შემორჩენილი; გზიდან ბილიკი აჰყავს მათთან, საიდანაც ხეობა იშლება.
- ოყურეშისოფელი ლეჩხუმში, რომელმაც სახელი მისცა უიშვიათეს ქართულ ჯიშს: უსახელოურს ოყურეშულსაც უწოდებენ, აქაური ადგილების მიხედვით. ვაზი მხოლოდ რამდენიმე მეზობელ სოფელში ხარობს, ოყურეშს ემატება ზუბი, ოპიტარა, ისუნდერი და ლაჩეპიტა, მოსავალს კი ყველგან ტონებით კი არა, ასეული კილოგრამებით ითვლიან. ღვინო ბუნებრივად ნახევრადტკბილი გამოდის, მუქი და სურნელოვანი, და თითქმის ნებისმიერ სხვა ქართულზე ძვირი ღირს. სოფლის სახელი დაცული ადგილწარმოშობის დასახელებაშია: „ოყურეშის უსახელოური“.
- მთა ხვამლიკირქვის მასივი ორი ათას ორი მეტრის სიმაღლისა, ციცაბო კედლებითა და კარსტული სიღრმეებით: დაახლოებით ოცი გამოქვაბულია შესწავლილი, მათ შორის ყველაზე ცნობილი ტეკენტერის ღრმა ჭა. სწორედ ხვამლს აჯაჭვავს ქართული გადმოცემა ამირანს, გმირს, რომელმაც ხალხს ცეცხლი და ხელობა მისცა და ამის გამო დაისაჯა, პრომეთეს ადგილობრივ ნათესავს; ჟიულ ვერნი ერთ-ერთ რომანში აქვე ათავსებს თავად პრომეთეს. შუა საუკუნეების ქრონიკები ამბობენ, რომ მონღოლთა დროს მთაში სამეფო ხაზინას მალავდნენ. იმავე გადმოცემით, ამირანის გამოქვაბული შვიდ წელიწადში ერთხელ იღება და მაშინ გმირის დანახვა შეიძლება. წელიწადში ერთხელ კი, აღდგომიდან მერვე შაბათს, ახლომდებარე სოფლები მთაზე ადიან ხვამლობაზე: გამთენიისას წირვა, შემდეგ სუფრა პლატოზე.
- ლექსურის სვანური კოშკებილექსურის ქვის კოშკები ქვემო სვანეთის მემკვიდრეობას განეკუთვნება: იგივე სამშენებლო ტრადიციაა, რაც უღელტეხილის მეორე მხარეს, მესტიისა და უშგულის სახელგანთქმულ კოშკებში, ოღონდ აქ ნაკლებია და ტურისტები იშვიათად აღწევენ. კოშკს სახლთან აშენებდნენ ოჯახის უკანასკნელ თავშესაფრად: ქვედა სართულები ყრუა, შესასვლელი მიწიდან აწეული, ზემოთ კი სასროლი ხვრელები და მოედანია, საიდანაც მეზობელი სოფლები და ხეობა მოჩანს. ბევრი მათგანი XII–XIV საუკუნეებიდან დგას.