სამცხე-ჯავახეთი
სამხრეთის მაღალმთიანეთი; რაბათის ციხე, ვარძიის გამოქვაბული ქალაქი, ჯავახეთის მაღალმთის ტბები.
სამცხე-ჯავახეთი ქვეყნის სამხრეთს იკავებს, თურქეთისა და სომხეთის საზღვართან: მთიანი სამცხე (მესხეთი) დასავლეთით და ვულკანური ჯავახეთის პლატო აღმოსავლეთით, საქართველოს უდიდესი ტბებით: ფარავანი, თბისი, ხანჩალი.
ადმინისტრაციული ცენტრია ახალციხე („ახალი ციხე“), რომლის ზემოთ დგას აღდგენილი ციტადელი რაბათი მეჩეთით, სინაგოგითა და ეკლესიით ერთი სახურავის ქვეშ, მხარის საუკუნოვანი რელიგიური მრავალფეროვნების სიმბოლო.
ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებში მოსახლეობის დიდი უმრავლესობა ეთნიკური სომხებია, XIX საუკუნის დასაწყისში ოსმალეთის იმპერიიდან გადმოსახლებულთა შთამომავლები; რეგიონი ასევე ცნობილია მღვიმური ქალაქებით ვარძიითა და ვანის ქვაბებით.
წყაროები მესხურ, ცალკე ფართოდ დოკუმენტირებულ კოსტიუმს თითქმის არ აღწერენ; თურქეთისა და სომხეთის სასაზღვრო რეგიონი საერთო-ქართული სამოსის ვარიანტს ატარებდა, მეზობელი კულტურების შესამჩნევი გავლენით ქსოვილებსა და მოსაპირკეთებელში, თუმცა დეტალური აღწერები ცოტაა შემორჩენილი.
ჯავახეთს საკუთარი, სომხური კოსტიუმის ტრადიცია აქვს (ნაქარგი კაბები, მონეტებით შემკული თავსაბურავები), XIX საუკუნის დასაწყისის გადმოსახლებულთა მიერ შემოტანილი და ქართულის გვერდით არსებული.
სანახავი
- რაბათის ციხეIX საუკუნის ციტადელი ახალციხის ზემოთ, სრულად რეკონსტრუირებული 2011–2012 წლებში; შიგნით არის ეკლესია, XVIII საუკუნის მეჩეთი და სინაგოგა ერთი სახურავის ქვეშ.
- საფარის მონასტერიIX საუკუნის მონასტერი ტყიან ხეობაში ახალციხის ქვემოთ, ჯაყელთა საგვარეულო რეზიდენცია; მიტოვებული XVII საუკუნიდან, აღდგენილი 1989 წლის შემდეგ.
- ხერთვისის ციხესაქართველოს ერთ-ერთი უძველესი ციხე კლდეზე მტკვრისა და ფარავნის შესართავთან, პირველად X–XI საუკუნეებში მოიხსენიება; დღევანდელი კედლები 1354 წელს აშენდა.
- ვარძიის მღვიმური ქალაქიXII საუკუნის მონასტერი-ციხე, გამოკვეთილი კლდეში დედოფალ თამარის ბრძანებით; აყვავების პერიოდში 6000-მდე ოთახს ითვლიდა 13 დონეზე, ნახევრად დაინგრა 1283 წლის მიწისძვრისას.