ძმები ზდანევიჩები

კირილე და ილია, რომლებმაც ფიროსმანი აღმოაჩინეს

1892–1969 · 1894–1975

კირილე (1892-1969) და ილია (1894-1975) ზდანევიჩები თბილისში გაიზარდნენ, პოლონელი მიხეილ ზდანევიჩის, ფრანგულის მასწავლებლის, და ქართველი ვალენტინა გამყრელიძის, პიანისტის, ჩაიკოვსკის მოწაფის ოჯახში. კირილე თბილისში ეუფლებოდა ფერწერას, შემდეგ პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიაში ჩააბარა, მაგრამ კურსი არ დაუმთავრებია; ილიამ 1917 წელს პეტროგრადის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი დაასრულა, მანიფესტებს წერდა და თავი «ყველაობის» ფუძემდებლად გამოაცხადა. ორივე მიხეილ ლარიონოვისა და ნატალია გონჩაროვას წრეს ეკუთვნოდა.

1912 წელს კირილემ მეგობართან, მხატვარ მიხეილ ლე-დანტიუსთან ერთად, თბილისურ დუქანში უცნობი ოსტატის ტილოები დაინახა, უმცროსმა ძმამ კი ეს აღმოჩენა მოვლენად აქცია: 1913 წლის ათ თებერვალს გაზეთ «ამიერკავკასიის სიტყვაში» დაბეჭდა წერილი «მხატვარი-თვითნაბადი», ხოლო იმავე წლის ოცდაოთხ მარტს ნიკო ფიროსმანის ტილოები მოსკოვში, ფუტურისტულ გამოფენა «სამიზნეზე» ეკიდა. კირილე მხატვრისგან ნამუშევრებს ყიდულობდა და ახლებსაც უკვეთავდა; ასე შეიკრიბა მისი კოლექცია. ამ ამბის დეტალები არქივის ცალკე ნარკვევშია.

1917-1920 წლებში თბილისი მათთვის პროვინცია კი არა, ცენტრი იყო. 1917 წლის შემოდგომაზე ორივე ძმამ ალექსეი კრუჩონიხთან, ნიკოლოზ ჩერნიავსკისთან, ლადო გუდიაშვილთან, კარა-დარვიშთან და ზიგა ვალიშევსკისთან ერთად «ფუტურისტების სინდიკატი» ჩამოაყალიბა, 1918 წლის დასაწყისში კი მისგან გამოეყო კომპანია «41°», სახელი რომ იმ განედს ეფუძნება, რომელზეც თბილისი დგას. ბირთვი ილია, კრუჩონიხი და იგორ ტერენტიევი იყვნენ; მათ ზაუმი ხელოვნების სავალდებულო ფორმად გამოაცხადეს, ლექციებს კითხულობდნენ და საღამოებს მართავდნენ არტისტულ სარდაფში «ფანტასტიკური დუქანი», 1919 წელს კი გამოუშვეს გაზეთ «41°»-ის ერთადერთი ნომერი მანიფესტით. ილია ზაუმურ პიესებს წერდა, რომლებსაც «დრა» ერქვა, კირილე ფუტურისტების წიგნებსა და სპექტაკლებს აფორმებდა, მოგვიანებით კი რუსთაველის თეატრში მუშაობდა. 1920 წლის ოქტომბერში ილია წავიდა და კომპანია დაიშალა.

შემდეგ ძმები ერთმანეთს დაშორდნენ. ილია 1920 წელს კონსტანტინოპოლის გავლით პარიზში წავიდა, ილიაზდი გახდა, პიკასოს დაუმეგობრდა, 1927 წლიდან შანელისთვის ქსოვილებს ქმნიდა და მხატვრის წიგნებს გამოსცემდა. 1972 წელს გამოსცა «ფიროსმანაშვილი 1914», სადაც მისივე ძველი წერილის თარგმანი შევიდა; ფიროსმანის პორტრეტი წიგნისთვის პიკასომ ოფორტით შეასრულა და დეკემბერში ხელი მოაწერა, საკუთარ სიკვდილამდე ოთხი თვით ადრე. კირილე დარჩა: რუსთაველის თეატრში სპექტაკლებს აფორმებდა, 1949 წლის ოცდაათ ივლისს დააპატიმრეს, თხუთმეტი წელი მისცეს და ვორკუტაში მოხვდა, 1957 წლის ოცდახუთ თებერვალს გამოვიდა და რეაბილიტირებული იქნა, 1963-ში კი ფიროსმანაშვილზე წიგნი გამოსცა. ილია პარიზში გარდაიცვალა, კირილე თბილისში; მათი სახელი ქართული დედაქალაქის ერთ-ერთ ქუჩას ჰქვია.