2008 წლის ზაფხული: ომის წინარე ქრონიკა და აგვისტოს ხუთი დღე
კამათი იმაზე, ვინ დაიწყო ომი, დათვლის საწყის წერტილს ეყრდნობა. თუ 8 აგვისტოს ღამიდან ვითვლით, პირველი ჩანს ცხინვალის შტურმი. თუ გაზაფხულს დავუბრუნდებით, სურათი სხვაა: აგვისტოსთვის ორივე მხარე თვეების განმავლობაში აკეთებდა იმას, რასაც ომის წინ აკეთებენ. ქვემოთ მოცემული თარიღები შედარებულია მოვლენების პარალელურად დაწერილ ცნობებს და არა მხარეთა შემდგომ ახსნა-განმარტებებს.
ათვლა უფრო ადრეც შეიძლება დაიწყოს, სხვისი დამოუკიდებლობით. 2008 წლის 17 თებერვალს კოსოვო გამოეყო სერბეთს და დასავლეთმა ის აღიარა, შემთხვევას უნიკალურს უწოდებდა. სამი დღით ადრე, 14 თებერვალს, ვლადიმერ პუტინმა თავის ბოლო საპრეზიდენტო პრესკონფერენციაზე პირდაპირ უპასუხა: «ჩვენთან აი აფხაზეთი, სამხრეთ ოსეთი, დნესტრისპირეთი არსებობს როგორც დამოუკიდებელი სახელმწიფოები. გვეუბნებიან სულ: კოსოვო განსაკუთრებული შემთხვევაა. ეს ყველაფერი ტყუილია, არავითარი განსაკუთრებული შემთხვევა იქ არ არის, და ეს ყველამ კარგად იცის». იქვე თქვა, რომ მოსკოვი სხვისი ნაბიჯების სარკისებურ გამეორებას არ აპირებდა: «მაიმუნობას არ დავიწყებთ... გვაქვს სახლის მარაგები და ვიცით, რას გავაკეთებთ». შემდგომი ნათქვამის შესრულება იყო.
3 და 4 აპრილს ბუქარესტის სამიტმა ნატომ საქართველოს უარი უთხრა წევრობის სამოქმედო გეგმაზე, თუმცა დეკლარაციაში ჩაწერა, რომ ის ოდესმე ალიანსის წევრი გახდება. 16 აპრილს ვლადიმერ პუტინმა მთავრობას დაავალა აფხაზეთთან და სამხრეთ ოსეთთან პირდაპირი ურთიერთობების დამყარება: დოკუმენტების ცნობა, უწყებრივი კავშირები, საგარეო უწყების წარმომადგენლობები სოხუმსა და ცხინვალში. ფორმალურად ეს დამოუკიდებლობის აღიარება არ იყო, ფაქტობრივად კი ქართულ იურისდიქციას გვერდს უვლიდა, და თბილისმა ეს მცოცავ ანექსიად შეაფასა.
20 აპრილს აფხაზეთის თავზე ჩამოაგდეს ქართული უპილოტო აპარატი. გაეროს მისიამ დაადგინა, რომ მას ესროლა თვითმფრინავი, რომელიც სამშვიდობო ძალებს არ ეკუთვნოდა, მაგრამ იმავე ანგარიშში ქართული მხარის დარღვევაც დაფიქსირდა: სადაზვერვო ფრენები კონფლიქტის ზონაზე 1994 წლის შეთანხმებით აკრძალული იყო. სწორედ ამ ორმაგობაშია თემის მთავარი სირთულე. თითქმის ყოველ ეპიზოდში დამრღვევი ორივე მხარე აღმოჩნდება ხოლმე, საკითხი მხოლოდ ხარისხშია.
31 მაისს აფხაზეთში შევიდა რუსეთის სარკინიგზო ჯარი, დაახლოებით სამასი კაცი, ოფიციალურად ლიანდაგის შესაკეთებლად. 15 ივლისიდან 2 აგვისტომდე ჩრდილოკავკასიის სამხედრო ოლქმა ჩაატარა წვრთნები «კავკასია-2008»: დაახლოებით რვა ათასი კაცი, 58-ე არმია და შავი ზღვის ფლოტი, და გაცხადებულ ამოცანებს შორის იყო აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში რუსი მშვიდობისმყოფელების მხარდაჭერა.
აგვისტო აფეთქებით დაიწყო. პირველ რიცხვში ერედვისა და ხეითის შემოვლით გზაზე აფეთქდა ქართველი პოლიციელების მანქანა, დაშავდა ხუთი, ერთი მძიმედ. საღამოს დაიწყო სროლა და აღარ შეწყვეტილა: ცეცხლის ქვეშ იყო ავნევი, ნული, ერგნეთი და ორივე ნიქოზი.
7 აგვისტოს რეინტეგრაციის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრი თემურ იაკობაშვილი ჩავიდა ცხინვალში, მაგრამ მოლაპარაკება არ შედგა: მთავარ მომლაპარაკებელს ბორის ჩოჩიევს ვერ დაუკავშირდნენ. 19:10-ზე მიხეილ სააკაშვილმა ტელევიზიით გამოაცხადა ცალმხრივი ცეცხლის შეწყვეტა. დაახლოებით 20:30-ზე დაბომბვა განახლდა, ხოლო 23:35-ზე პრეზიდენტმა ბრძანება გასცა, შეეჩერებინათ რუსული ნაწილების გადმოადგილება როკის გვირაბით და ჩაეხშოთ საცეცხლე წერტილები.
8 აგვისტოს 02:37-ზე მოსკოვმა თბილისს აცნობა, რომ სამხედრო ოპერაციას იწყებდა; 05:20-სთვის კოლონებმა ჯავა გაიარეს. დაახლოებით 11:00-ზე ქართული ნაწილები ცხინვალში შევიდნენ, 20:30-სთვის ქალაქის ცენტრი დატოვეს. დილიდან რუსული ავიაცია ბომბავდა გორისა და ქარელის რაიონებს, დღისით მარნეულს, ბოლნისსა და ვაზიანის ბაზას თბილისთან, ღამით ფოთს. ომი პირველივე დღეს სადავო რეგიონს შორს გასცდა. დიმიტრი მედვედევმა მომხდარს მშვიდობის იძულება უწოდა.
სამხრეთში მიმდინარე ბრძოლების პარალელურად მთებში გაიხსნა ფრონტი. 9 აგვისტოს აფხაზურმა ძალებმა რუსული მხარდაჭერით დაიწყეს ოპერაცია კოდორის ხეობაში, აფხაზეთის ერთადერთ ნაწილში, რომელიც თბილისს ეკავა. სამი დღის შემდეგ ქართული ქვედანაყოფები გავიდნენ, და 12 აგვისტოს ზემო კოდორი სოხუმისა და მოსკოვის კონტროლში გადავიდა. ქართული ხელისუფლების მონაცემებით, სახლები დატოვა ხეობაში მცხოვრებმა 1800-დან 2500-მდე სვანმა. ასე დასრულდა აფხაზეთის შიგნით უკანასკნელი ქართული ტერიტორია.
შემდეგ ფრონტი დასავლეთისკენ გადაიხარა. 11 აგვისტოს დაიკავეს ზუგდიდი და სენაკი, ფლოტმა სანაპირო ბლოკადა დაიწყო და ხომალდებს ფოთში არ უშვებდა. 12-ში რაკეტა «ისკანდერი» გორის ცენტრალურ მოედანს მოხვდა, დაიღუპა რვა ადამიანი. იმავე დღეს მედვედევმა ოპერაციის დასრულება გამოაცხადა, ნიკოლა სარკოზიმ მოსკოვიდან ექვსპუნქტიანი გეგმა ჩამოიტანა, თბილისში კი ჩამოფრინდნენ პოლონეთის, ლიტვის, ესტონეთის, ლატვიისა და უკრაინის ხელმძღვანელები, მოედანზე მიტინგი შეიკრიბა.
შეთანხმებას მაშინვე არ მოაწერეს ხელი: სააკაშვილმა 15 აგვისტოს, მედვედევმა მე-16-ში. ჯარები კი მოძრაობას აგრძელებდნენ. 15-ში სოფელ იგოეთთან პოსტი დადგა თბილისიდან ოცდაათ კილომეტრში, 16-ში ტანკები ახალგორში შევიდნენ. Human Rights Watch-მა დააფიქსირა კასეტური საბრძოლო მასალის გამოყენება დასახლებულ ადგილებში და ძარცვა ქართულ სოფლებში, ედუარდ კოკოითი და ზნაურ გასიევი კი პირდაპირ ამბობდნენ, რომ ქართული სახლები დაწვეს და მოსახლეობას უკან არ დააბრუნებენ.
ამ ომის ციფრები უნდა მოვიყვანოთ იმის მითითებით, ვინ ითვალა, და თვალი ვადევნოთ, როგორ იცვლებოდა. 9 აგვისტოს, ბრძოლების მეორე დღეს, რუსეთის ელჩმა საქართველოში განაცხადა, რომ ცხინვალში დაიღუპა სულ მცირე ორი ათასი მშვიდობიანი მოქალაქე და რომ ქალაქი აღარ არსებობს. სწორედ ეს ციფრი მოედო მსოფლიო სააგენტოებს და ამართლებდა მომხდარს. თერთმეტი დღის შემდეგ რუსი გამომძიებლები 133 ამოცნობილ დაღუპულზე საუბრობდნენ, Human Rights Watch-მა კი, რომელიც ბრძოლების შემდეგ ადგილზე მუშაობდა, მშვიდობიანი მსხვერპლის რიცხვი ასზე ნაკლებად შეაფასა. ოციჯერადი სხვაობა ომის დროინდელ განცხადებასა და იმავე მხარის ორი კვირის შემდგომ დათვლას შორის თავად არის ამ ომის ისტორიის ნაწილი.
დანაკარგები, რომლებზეც მხარეებმა თავად განაცხადეს. 2008 წლის 15 სექტემბერს საქართველოს მთავრობამ დაასახელა 372 დაღუპული: 168 სამხედრო, 188 მშვიდობიანი მოქალაქე და 16 პოლიციელი, ცალკე კი ათეულობით უგზო-უკვლოდ დაკარგული. რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ აღიარა 64 დაღუპული და 283 დაჭრილი სამხედრო. სწორად შედარება მხოლოდ სამხედროებისა სამხედროებთან შეიძლება: 168 და 64. გაეროს ლტოლვილთა სააგენტოს მონაცემებით, 15 აგვისტოსთვის სახლები დატოვა დაახლოებით 115 ათასმა ადამიანმა, როგორც ოსმა, ისე ქართველმა.
26 აგვისტოს რუსეთმა აღიარა აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებლობა. მას თითქმის ვერავინ მიჰყვა, ხოლო ხაზები, სადაც აგვისტოში ჯარები გაჩერდნენ, ოკუპირებული ტერიტორიების საზღვრებად იქცა.
ომის შემდეგ ხაზი არ გაყინულა. 2013 წლის გაზაფხულიდან ცხინვალის რეგიონის ადმინისტრაციულ საზღვარზე დაიწყეს ღობეების დადგმა, და ისინი თბილისის კონტროლირებად ტერიტორიაში ღრმად იწევდა: სოფელ ატოცთან 2014 წლის თებერვლის ბოლოს ღობე კიდევ 400 მეტრით გადაიტანეს. ქართული მთავრობის მონაცემებით, ცხინვალის რეგიონში საოკუპაციო ხაზის გასწვრივ ხელოვნური ბარიერები დაახლოებით 51 კილომეტრს შეადგენს. 2015 წლის ზაფხულში სოფელ წითელუბანთან სასაზღვრო ნიშნები ისე დადგეს, რომ ბაქო-სუფსის ნავთობსადენის მონაკვეთი დაკავებულ მხარეს აღმოჩნდა. სწორედ ამას ჰქვია მცოცავი ოკუპაცია: საზღვარი ერთხელ და სამუდამოდ არ არის გავლებული, ის ყოველწლიურად ჭამს ბოსტნებს, სასაფლაოებსა და გზებს.
ამ ხაზთან ადამიანებს მუდმივად აკავებენ. ანგარიში ყოველწლიურად ათეულებზე მიდის თითოეულ მონაკვეთზე: მაგალითად, 2022 წლის ბოლოსთვის ევროკავშირის სადამკვირვებლო მისიამ იცოდა 45 დაკავებულის შესახებ აფხაზურ ხაზზე და 58-ის ცხინვალურზე. ჩვეულებრივ დაკავება ორ-სამ დღეს გრძელდება და მთავრდება არაღიარებული ხელისუფლების «სასამართლოს» ჯარიმით, მაგრამ არა ყოველთვის. 2018 წლის თებერვალში ხაზთან დააკავეს არჩილ თათუნაშვილი; ის ცხინვალში დაიღუპა, სასამართლო ექსპერტიზამ სხეულზე ასზე მეტი წამების კვალი დათვალა, ცხედარი კი შინაგანი ორგანოების გარეშე დააბრუნეს. ყველა წლის ჯამური რიცხვი დაკავებულებისა შესამოწმებელ წყაროებში არ არსებობს, და მრგვალი ციფრის მოყვანა გამონაგონი იქნებოდა.
აქედან პირდაპირი ხაზი მიდის იმისკენ, რაც შემდეგ მოხდა. აგვისტოს ხუთ დღეში რუსეთმა შეამოწმა, რით უპასუხებდა მსოფლიო: პასუხი იყო ექვსპუნქტიანი გეგმა, ევროკავშირის დამკვირვებლები ხაზის გასწვრივ და ჩვეულებრივ ურთიერთობებში დაბრუნება უკვე ერთ წელიწადში. არც სანქციები, არც იზოლაცია, არც ფასი. ექვსი წლის შემდეგ იგივე ხერხი გამეორდა ყირიმში, იმავე ელემენტებით: პასპორტები, თანამემამულეთა დაცვა, სამხედროები განმასხვავებელი ნიშნების გარეშე და რეფერენდუმი მათი დაცვის ქვეშ. 2008 წლის აგვისტო კავკასიაში ლოკალური კონფლიქტი კი არ იყო, არამედ პირველი წარმატებული რეპეტიცია.