როგორ აღმოაჩინეს ფიროსმანი

დუქანი სადგურთან, ფუტურისტები პეტერბურგიდან და გამოფენა მოსკოვში: 1912-1913.

1912

1912 წლამდე ნიკო ფიროსმანს თბილისის სამხატვრო წრეებთან არავითარი კავშირი არ ჰქონდა. აბრებსა და პანოებს ხატავდა დუქნებისთვის, ლავკებისა და ვაჭრებისთვის, მცირე ფულს იღებდა და სიღატაკეში ცხოვრობდა. დამკვეთები მის ნამუშევრებში დაწესებულების გაფორმებას ხედავდნენ და არა ხელოვნებას. მასალაზეც: გავრცელებული ამბავი, თითქოს ის დუქნის მაგიდებიდან აღებულ მუშამბაზე ხატავდა, პაუსტოვსკისგან მოდის და მცდარია. მუშამბას ყიდულობდა, შავს, უბზინვაროს, ტექნიკურს, და იქ, სადაც საჭირო იყო, შეუღებავს ტოვებდა.

1912 წელს კირილე ზდანევიჩმა, თბილისელმა, რომელიც პეტერბურგში სწავლობდა ფერწერას, სახლში მეგობარი, მხატვარი მიხეილ ლე-დანტიუ ჩამოიყვანა. ისინი ძველ ქალაქში დადიოდნენ და სადგურთან, დუქან «ვარიაგში» შევიდნენ. კედლებზე ისეთი ტილოები ეკიდა, დუქნის ჩვეულებრივ მხატვრობას რომ არ ჰგავდა. ავტორი თავიდან არ იცოდნენ. ლე-დანტიუმ ერთი ნამუშევარი იყიდა, მოგონებების მიხედვით «თაგვების ლხინი», ზეთი მუშამბაზე, და ამის შემდეგ დუქნიდან დუქანში სიარული დაიწყო: ტილოები სულ უფრო მეტი იძებნებოდა. ზუსტი თარიღი სადავოა: ცნობარები 1912 წლის ზაფხულს ასახელებენ, ლე-დანტიუს მკვლევრები კი მარტის ბოლოს.

ასე გავიდნენ თავად ნიკო ფიროსმანაშვილზე. კირილემ მისგან ნამუშევრების ყიდვა და ახლების შეკვეთა დაიწყო და თანდათან კოლექცია შეკრიბა. მთავარი კი, რაც ზდანევიჩებმა და ლე-დანტიუმ გააკეთეს, შეგროვება არ იყო, არამედ ხედვის შეცვლა: ის, რასაც ქალაქელები აბრების ხელობად თვლიდნენ, მათ ევროპული ავანგარდის გვერდით დაინახეს, რომელსაც თავად ეკუთვნოდნენ.

უმცროსი ძმა, ილია, იმ დროისთვის უკვე მიხეილ ლარიონოვისა და ნატალია გონჩაროვას ფუტურისტულ წრეში იყო და ხმაურის მოწყობა შეეძლო. 1913 წლის ათ თებერვალს თბილისურ გაზეთ «ამიერკავკასიის სიტყვაში» დაბეჭდა წერილი «მხატვარი-თვითნაბადი», ფიროსმანზე ერთ-ერთი პირველი პუბლიკაცია. იმავე წლის ოცდაოთხ მარტს მოსკოვში, დიდ დმიტროვკაზე, გაიხსნა ფუტურისტული გამოფენა «სამიზნე» და იქ, ლარიონოვისა და გონჩაროვას გვერდით, ილიას მიერ თბილისიდან წაღებული ფიროსმანის ტილოები ეკიდა; მათ შორის ასახელებენ «ქალს ლუდის ჭიქით», «ირემს», ნატიურმორტს და თავად ილია ზდანევიჩის პორტრეტს.

შემდეგ ინტერესი გაფართოვდა: ფიროსმანზე გაზეთ «ამიერკავკასიაში» ე. პსკოვიტინოვმა დაწერა, მისი ფერწერით ახალგაზრდა მხატვრები დავით კაკაბაძე და ლადო გუდიაშვილი დაინტერესდნენ, დიმიტრი შევარდნაძემ კი კოლექციის შეგროვება დაიწყო. 1916 წლის ხუთ მაისს კირილე ზდანევიჩის სახელოსნოში ფიროსმანის ნამუშევრების ერთდღიანი გამოფენა გაიმართა და მხატვარი ახლადშექმნილ ქართველ მხატვართა საზოგადოებაში მიიწვიეს. ცხოვრებაზე ამან თითქმის ვერაფერი შეცვალა: 1914 წლის მშრალმა კანონმა სასმელი დაწესებულებების აბრების შეკვეთები წაართვა, და 1918 წლის შვიდ აპრილს ის თბილისში შიმშილისა და ავადმყოფობისგან გარდაიცვალა. საფლავის ადგილი უცნობია.

ამბავს გრძელი კუდი აქვს. 1972 წელს ილია ზდანევიჩმა, უკვე დიდი ხნის პარიზელმა ილიაზდმა, გამოსცა წიგნი «ფიროსმანაშვილი 1914»; მხატვრის პორტრეტი მისთვის პაბლო პიკასომ ოფორტით შეასრულა და გამოცემას დეკემბერში მოაწერა ხელი, საკუთარ სიკვდილამდე ოთხი თვით ადრე. თბილისის სადგურთან დუქნის კედლიდან პიკასოს ხელამდე სამოცი წელი გავიდა.