ებრაული რაჭა

ონი, ლაილაში და მთიანი რაჭის ებრაული თემები: სინაგოგები, ლაილაშის კოდექსი და დაცლილი უბნები.

1895

მთიანი რაჭა მხოლოდ ღვინის მხარე არ არის. ონში, ლაილაშსა და ცაგერში საუკუნეების განმავლობაში ებრაული თემები ცხოვრობდნენ: ებრაელები საქართველოში ორნახევარ ათას წელზე მეტია არიან, და რაჭის ქალაქები მათთვის ისეთივე სამშობლო იყო, როგორც მეზობელი ქართველებისა და სომხებისთვის. ონის თემი ქვეყანაში მესამედ ითვლებოდა თბილისისა და ქუთაისის შემდეგ, სინაგოგა კი ეკლესიიდან რამდენიმე ნაბიჯზე დგას.

ონის სინაგოგა 1895 წელს ააშენეს ეკლექტიკურ მავრიტანულ სტილში; ის საქართველოში უძველესი მოქმედი და სიდიდით მესამეა. 1991 წლის მიწისძვრამ შენობა დააზიანა, აღადგინეს სახელმწიფოსა და «ჯოინტის» მხარდაჭერით, 2015 წელს კი ას ოცი წლისთავი აღნიშნეს. ლაილაშში, უკვე ლეჩხუმში, ქვის სინაგოგა 1860 წლიდან იდგა: სამუშაო დღეებში იქ სამოცამდე კაცი იკრიბებოდა, დღესასწაულებზე ას ოცამდე.

ლაილაშის სინაგოგიდან მოდის ლაილაშის კოდექსი, X-XI საუკუნეების მასორეტული ხუთწიგნეული, სამ სვეტად ნაწერი და მიკროგრაფიით შემკული. ეს წიგნია და არა გრაგნილი, რაც იმ დროისთვის იშვიათობაა. ხელნაწერის ძირითადი ნაწილი თბილისში, ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში ინახება, სამი ფურცელი კი ისრაელის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში აღმოჩნდა.

თემები თითქმის აღარ დარჩა. 1972 წელს ონის სინაგოგაში სამი ათას ას ორმოცდაათი კაცი ლოცულობდა, 2015 წელს თექვსმეტი: ხალხი ისრაელში ორ ტალღად წავიდა, სამოცდაათიან და ოთხმოცდაათიან წლებში. ცალკე ებრაულ მეღვინეობის სკოლას რაჭაში წყაროები არ აღწერენ და მისი მოგონება არ ღირს: თემი საერთო რაჭულ წესში ცხოვრობდა, სადაც ღვინოს ყველა სახლში აყენებენ, მისი ჩვეული საქმე კი ვაჭრობა და ხელოსნობა იყო.