განძის (დარუბანდის) კარი და დავით IV-ის საფლავი გელათში

გელათის სამხრეთ კარიბჭესთან დაკრძალულია დავით IV აღმაშენებელი — ისე, რომ შემსვლელნი მის საფლავის ქვას ადგამენ ფეხს; პირდაპირ, კედელში ჩასმულია რკინის კარის ფრთა, რომლის წარმომავლობაზეც ორი ვერსია დავობს — განძური და დარუბანდული.

1139

დავით IV აღმაშენებელი (გარდაიცვალა 1125 წელს) დაკრძალულია გელათის მონასტერში, რომელიც თავად დააარსა. ანდერძით იგი დაასაფლავეს არა ტაძრის შიგნით, არამედ სამხრეთ კარიბჭესთან — ისე, რომ ყოველი შემსვლელი მის საფლავის ქვას ფეხს ადგამდეს; ამაში დიდი მეფის სიმდაბლის ნიშანს ხედავენ.

ქვაზე — წარწერა ძველი მთავრული დამწერლობით (ასომთავრული); გადმოცემით, ეს თავად დავითის მიერ არჩეული ფსალმუნის სიტყვებია: «ესე არს განსასუენებელი ჩემი უკუნითი უკუნისამდე, ესე მთნავს, აქა დავემკჳდრო მე» (ფს. 131:14). ქვა შემსვლელთა ფეხებით არის გაცვეთილი.

საფლავის პირდაპირ კედელში ჩასმულია ნაჭედი რკინის კარის ფრთა — ცნობილი ალაფი. მისი წარმომავლობის გარშემო ორი ვერსია დავობს.

პირველი, განძური ვერსია (მას ამყარებს თავად კარზე არსებული არაბული წარწერა): კარი გამოჭედა 1063 წელს ოსტატმა იბრაჰიმ იბნ ოსმანმა განძის შადადიანი ამირას დაკვეთით; 1139 წელს, განძის დამანგრეველი მიწისძვრის შემდეგ, იგი ალაფად წაიღო დავითის ძემ — მეფე დემეტრე I-მა.

მეორე, დარუბანდული ვერსია: ხალხური გადმოცემა კარს თავად დავით აღმაშენებელს მიაწერს, თითქოს მან იგი დარუბანდიდან (დერბენტიდან) ჩამოიტანა, რომელიც ქართული გავლენის ქვეშ იყო. ამ ვერსიას აპროტესტებენ: წარწერა განძს ასახელებს და არა დერბენტს, დავითი კი კარის აღებამდე წლებით ადრე გარდაიცვალა. განძურ და დარუბანდულ ატრიბუციებს შორის დავა დღემდე გრძელდება.

თუმცა ორი ვერსია ისე შორს არ არის, როგორც ჩანს. კარი გამოიჭედა 1063 წელს განძის ამირას შავურ იბნ ალ-ფადლის (აბუ-ლ-ასვარის) დაკვეთით ქურთული შადადიანთა დინასტიიდან, ხოლო მისმა ძემ ფადლ II-მ მალევე დაიპყრო დერბენტი; 1075 წლისთვის სელჩუკი მოადგილე განძასა და დერბენტს ერთად ფლობდა. გარკვეული ხნით ორივე ქალაქი ერთი დინასტიის ქვეშ იყო — ამიტომ «განძური» და «დარუბანდული» ატრიბუციები ადვილად ერეოდა. თავად სიტყვა «დარუბანდი» ნიშნავს «დაკეტილ კარს» — ასეა დერბენტიც წოდებული, — დავით აღმაშენებელი კი დერბენტის სიუზერენად განთქმული იყო; ეს ყველაფერი კვებავდა გადმოცემას.