კახეთი
აღმოსავლური ღვინის მხარე; ალაზნის ველი, თელავი, სიღნაღი და ალავერდი ქართული მეღვინეობის გულია.
კახეთი ქვეყნის აღმოსავლეთ კიდეს იკავებს, კავკასიონის ტყიანი მთისწინეთიდან ჩრდილოეთით ვიდრე მშრალ სტეპამდე სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მაგრამ მის სახეს განსაზღვრავს ნაყოფიერი ალაზნის ველი კავკასიონისა და გომბორის ქედებს შორის; ადმინისტრაციული ცენტრია თელავი.
აქ დაახლოებით 8000 წლის წინ დაიბადა მეღვინეობა, მსოფლიოში ყველაზე ადრეული საიმედოდ დათარიღებული კულტურული ვენახის მოვლის ტრადიცია, და დღეს კახეთში საქართველოს ვენახების დაახლოებით 65% თავმოყრილია, მათ შორის ადგილობრივი ჯიშები საფერავი და რქაწითელი.
ერთიანი საქართველოს დაშლის შემდეგ XV საუკუნეში წარმოიშვა ცალკე კახეთის სამეფო, დედაქალაქით ჯერ გრემში, ხოლო 1615 წელს შაჰ-აბას I-ის სპარსული შემოსევის შემდეგ, რომელმაც გრემი გაანადგურა, თელავში, სადაც XVIII საუკუნეში მეფე ერეკლე II-მ გააერთიანა ქართლი და კახეთი ერთ სამეფოდ.
წყაროები ცალკე კახურ კოსტიუმს არ გამოყოფენ, რადგან ეთნოგრაფი ვახუშტი ბაგრატიონი წერდა, რომ კახეთისა და ქართლის მკვიდრნი მსგავსად იცვამდნენ, ამიტომ ჩვეულებრივ საუბრობენ საერთო ქართლ-კახურ კოსტიუმზე.
ქართლ-კახური ჩოხა მამაკაცებში ხევსურულზე გრძელი იყო, სამკუთხა ამონაჭერით მკერდზე, საიდანაც ჩანდა ქვედა პერანგი, ჩვეულებრივ უქამროდ, გახსნილი კალთით და მცირე მკერდის ჯიბეებით ვაზნებისთვის; ქალები ატარებდნენ გრძელ კაბებს მოხდენილი მკერდის ნაწილით.
სანახავი
- იყალთოს მონასტერი და აკადემიამონასტერი VI საუკუნეში დააარსა ზენონ იყალთოელმა, კიდევ ერთმა ცამეტ ასურელ მამათაგან. XII საუკუნის დასაწყისში არსენ იყალთოელმა, საბერძნეთიდან დაბრუნებულმა მწიგნობარმა, და მეფე დავით აღმაშენებელმა აქ აკადემია მოაწყვეს: ისწავლებოდა ღვთისმეტყველება და ფილოსოფია, რიტორიკა და ასტრონომია, ასევე მევენახეობა, თიხის ჭურჭლისა და მჭედლის ხელობა. გადმოცემით, იყალთოში სწავლობდა შოთა რუსთაველი. აკადემია შაჰ-აბასმა დაწვა XVII საუკუნის დასაწყისში, მისი კედლები ტაძრის გვერდით დღემდე დგას.
- ბატონის ციხე, ერეკლე II-ის სასახლე თელავშიკახეთის, შემდეგ კი ქართლ-კახეთის მეფეთა რეზიდენცია თელავის ცენტრში: სასახლე, ორი ეკლესია, აბანო და კოშკებიანი გალავანი, ყველაფერი ერთ ეზოში. აქ დაიბადა 1720 წელს ერეკლე II და აქვე გარდაიცვალა 1798-ში; აქედან განაგებდა გაერთიანებულ ქართლ-კახეთის სამეფოს და აქ მოეწერა ხელი გეორგიევსკის ტრაქტატს. დღეს კომპლექსში მხარეთმცოდნეობის მუზეუმია სურათების გალერეით, ციხის გვერდით კი ჭადარი დგას, რომელსაც ადგილობრივი თვლით ცხრაას წელზე მეტი აქვს.
- ალავერდის მონასტერიმონასტერი VI საუკუნეში დაიწყო წმინდა გიორგის მცირე ეკლესიით, რომელიც იოსებ ალავერდელმა, ცამეტ ასურელ მამათაგან ერთმა, ააგო. XI საუკუნის პირველ მეოთხედში კახეთის მეფე კვირიკემ ამ ადგილას ორმოცდაათი მეტრის სიმაღლის საკათედრო ტაძარი ააშენა: თბილისის სამების აშენებამდე იგი საქართველოს ყველაზე მაღალი ტაძარი იყო, შიდა სივრცე კი ორმოც მეტრს აღემატება. მონასტერთან მარანი მუშაობს, სადაც ღვინოს 1011 წლიდან აყენებენ.
- გრემიკახეთის სამეფოს დედაქალაქი XV საუკუნიდან და აბრეშუმის გზის მნიშვნელოვანი კვანძი: გრემში ქარავნები გადიოდნენ, ქალაქში სომეხი, სპარსელი და ებრაელი ვაჭრები ცხოვრობდნენ, მუშაობდა სახელოსნოები და ზარაფხანა. სამეფო ციხე-ქალაქიდან შემორჩა მთავარანგელოზთა მიქაელისა და გაბრიელის ეკლესია, მეფე ლევანის მიერ 1565 წელს აშენებული და 1577 წელს მოხატული, სამრეკლო, სამსართულიანი სასახლე და მარანი. 1615 წელს შაჰ-აბასის ჯარმა ქალაქი მიწასთან გაასწორა და დედაქალაქი თელავში გადავიდა.
- სიღნაღის ციხე-კედლებიქალაქის გალავანი ერეკლე II-ის დროს, 1762 წელს აღიმართა, როცა მეფემ აქ შემოკრიბა მიმდებარე სოფლების მოსახლეობა ლეკიანობისგან თავშესაფრად. იგი მთის რელიეფს მიჰყვება ოთხ კილომეტრზე მეტ მანძილზე, ქალაქს რგოლად კრავს, მასზე კი ოცზე მეტი მრგვალი საგუშაგო კოშკი და ექვსი კარიბჭეა; ეს საქართველოში შემორჩენილი მცირერიცხოვანი გალავნიდან ერთ-ერთია. კედლებში მოქცეულ სიღნაღს, პასტელის ფასადებითა და ქვაფენილით, სიყვარულის ქალაქი შეარქვეს: აქ ქორწინების სასახლე დღე-ღამე მუშაობს.