თბილისი

ქვეყნის დედაქალაქი და ცალკე ადმინისტრაციული ერთეული, დაარსდა V საუკუნეში. ნარიყალა, ძველი ქალაქი, გოგირდის აბანოები.

თბილისი საქართველოს დედაქალაქი და ცალკე ადმინისტრაციული ერთეულია მტკვრის ორივე ნაპირზე, თრიალეთის ქედის ძირას. ლეგენდის თანახმად, მეფე ვახტანგ გორგასალმა ქალაქი V საუკუნეში დააარსა გოგირდის წყაროების ადგილას, რომლებიც ქორით ნადირობისას აღმოაჩინეს; იმავე საუკუნის ბოლოს მისმა მემკვიდრემ დაჩიმ დედაქალაქი მცხეთიდან აქ გადმოიტანა.

აბრეშუმის დიდი გზაზე მდებარეობის გამო ქალაქი ერთნახევარი ათასწლეულის განმავლობაში ხელიდან ხელში გადადიოდა: სპარსელები, არაბები, ბიზანტიელები, სელჩუკები (გაათავისუფლა დავით აღმაშენებელმა 1121 წლის დიდგორის ბრძოლის შემდეგ), მონღოლები, კვლავ სპარსელები, ოსმალები და, 1801 წლიდან, რუსეთის იმპერია.

თბილისი დიდი ხანია მრავალეთნიკურია: XVII საუკუნის მოგზაურები აქ სომხებს, ბერძნებს, ებრაელებს, სპარსელებსა და თათრებს ქართველების გვერდით აღნიშნავდნენ. ქალაქის სახელი ქართული სიტყვიდან „თბილი“ მოდის, აბანოთუბნის გოგირდის წყაროების საპატივცემულოდ.

თბილისის განსაკუთრებული საქალაქო კოსტიუმი არა რეგიონული, არამედ სოციალური იყო: შავ ჩოხას იცვამდნენ ქარაჩოხელები, XIX საუკუნის ძველი ქალაქის ხელოსნები და ვაჭრები, ცნობილნი ღვინის, სიმღერისა და უხვი სუფრის სიყვარულით; მათი სახე დღემდე ცოცხლობს ცეკვა „ქარაჩოხელში“.

ქარაჩოხელების გვერდით, თბილისელი კინტოების (ქუჩის ვაჭრების) კოსტიუმი დამახასიათებელი შავი ქუდით გახდა წინარევოლუციური თბილისის კიდევ ერთი ამოსაცნობი საქალაქო ტიპაჟი, გამოსახული ნიკო ფიროსმანის ტილოებზე.

სანახავი

• აბანოთუბანიგოგირდის აბანოების უბანი ნარიყალას ძირში, საიდანაც, გადმოცემით, თბილისი დაიწყო: მეფე ვახტანგ გორგასალმა ნადირობისას იპოვა აქ ცხელი წყაროები და ქალაქმა სახელი სიტყვისგან „თბილი“ მიიღო. XVII–XIX საუკუნეების გუმბათოვანი აბანოები მიწაშია ჩაფლული, გარეთ მხოლოდ აგურის გუმბათები ჩანს სინათლის ხვრელებით. ყველაზე მორთული, ორბელიანების აბანო, სპარსული სტილის ლურჯი მოჭიქული ფასადით არის შემკული. პუშკინი აქ 1829 წელს იყო და წერდა, რომ ტფილისის აბანოებზე მდიდრული არაფერი შეხვედრია.
• ჯუმა მეჩეთითბილისის ერთადერთი მოქმედი მეჩეთი აბანოთუბანში, გოგირდის აბანოებთან დგას. პირველი მეჩეთი აქ ოსმალებმა 1720-იან წლებში ააგეს, იგი არაერთხელ დაანგრიეს და ხელახლა ააშენეს, ამჟამინდელი შენობა ზოლიანი მინარეთით XIX საუკუნის ბოლოსია. 1951 წლამდე გვერდით ლურჯი მეჩეთიც იდგა, სადაც შიიტები ლოცულობდნენ, მაგრამ ხიდის მშენებლობისას დაანგრიეს. მას შემდეგ სუნიტები და შიიტები აქ ერთი სახურავის ქვეშ ლოცულობენ, რაც მუსლიმური სამყაროსთვის იშვიათობაა.
• ბოტანიკური ბაღიბაღი ცავკისისწყლის ხეობაშია, პირდაპირ ნარიყალას ქვეშ, ძველი სამეფო ბაღების ადგილას, რომლებიც მეჩვიდმეტე საუკუნის წყაროებშიც იხსენიება; ბოტანიკურად 1845 წლიდან არსებობს. დღეს ეს ასზე მეტი ჰექტარია მდინარის გასწვრივ, კავკასიური და აღმოსავლეთაზიური კოლექციებით, ძველი ჭადრებითა და წყალზე გადებული აგურის ხიდით. ხეობის სიღრმეში ჩანჩქერია, ზემოდან კი ბაღი ციხეს უკავშირდება.
• ციხე ნარიყალასოლოლაკის ქედზე, აბანოთუბნის ზემოთ, ციხე უკვე IV საუკუნეში იდგა და შურის-ციხედ იწოდებოდა. არაბთა საამიროს დროს იგი ქალაქის მთავარ სიმაგრედ იქცა და დღევანდელი სახელი მიიღო, დავით აღმაშენებელმა კი გააფართოვა და გაამაგრა. 1827 წლის მიწისძვრამ კედლები და კოშკები დაანგრია, რის შემდეგაც ციხემ სამხედრო მნიშვნელობა საბოლოოდ დაკარგა. წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია შიგნით 1996 წელს ისტორიულ საძირკველზე აღადგინეს. მოედნიდან ძველი თბილისისა და მტკვრის მოსახვევის პანორამა იშლება.
• ქართლის დედაქალის ფიგურა სოლოლაკის ქედზე 1958 წელს ქალაქის ათას ხუთასი წლისთავზე დაიდგა ელგუჯა ამაშუკელის მოდელით, იმავე მოქანდაკისა, ვინც მეტეხთან ცხენოსანი ვახტანგი შექმნა. თავიდან ხის იყო, მოგვიანებით ალუმინით შეცვალეს, ოთხმოცდაათიან წლებში კი კიდევ ერთხელ განაახლეს. აზრი შორიდანვე იკითხება: ერთ ხელში ღვინის თასი მეგობრისთვის, მეორეში ხმალი მტრისთვის. ოცი მეტრის სიმაღლისაა და ცენტრიდან თითქმის ყველგან ჩანს.
• საბაგირო ნარიყალამდესაბაგირო რიყის პარკიდან მტკვრის თავზე ნარიყალამდე 2012 წლიდან მუშაობს და ძველი საბჭოთა საბაგირო შეცვალა, რომელიც ოთხმოციანების ავარიის შემდეგ გაჩერდა. კაბინები მდინარესა და კრამიტის სახურავებზე მიდიან, ასვლა რამდენიმე წუთია, ბილეთი კი იგივეა, რაც მეტროსა და ავტობუსში. ზემოთ პირდაპირ ციხის კედლებთან და ქართლის დედასთან გამოხვალ, უკან კი ფეხით აბანოთუბნის გავლით ჩამოსვლა შეიძლება.
• რიყის მილები, ფუქსასის საკონცერტო დარბაზი და გამოფენის ცენტრიორი შეზრდილი მინისა და ფოლადის „გვირაბი“ რიყის პარკში 2011–2012 წლებში აშენდა მასიმილიანო და დორიანა ფუქსასების პროექტით: შიგნით საკონცერტო დარბაზი და საგამოფენო სივრცე იგეგმებოდა, თავად მილები კი ახალი სანაპიროს ნაწილი უნდა გამხდარიყო. შენობა არასდროს გახსნილა: სამუშაოები ხელისუფლების ცვლის შემდეგ შეჩერდა და მას შემდეგ მილები ცარიელი დგას. 2026 წლიდან ქალაქის ხელისუფლება მათ დანგრევას გეგმავს.
• მეტეხიმიძინების ტაძარი მტკვრის ზემოთ კლდეზე დგას, იქ, სადაც ვახტანგ გორგასალმა თავისი რეზიდენცია და პირველი ეკლესია დადგა; გადმოცემით, მეტეხში დაკრძალულია წმინდა შუშანიკი, პირველი ქართველი მოწამე. ამჟამინდელი შენობა 1278–1289 წლებში, მეფე დემეტრე II თავდადებულის დროს აშენდა. XIX საუკუნეში ტაძრის გვერდით ციხე საპყრობილედ იყო გამოყენებული, 1930-იან წლებში კი ეკლესია ძლივს გადაურჩა დანგრევას. ვახტანგის ცხენოსანი ქანდაკება ელგუჯა ამაშუკელისა 1967 წელს დაიდგა.
• სამებაწმინდა სამების საკათედრო ტაძარი ავლაბრის ელიას გორაზე 1995–2004 წლებში აშენდა არჩილ მინდიაშვილის პროექტით: იგი ქრისტიანობის ორიათასწლეულსა და ქართული ავტოკეფალიის ათას ხუთასი წლისთავს მიეძღვნა. ეს ქვეყნის უდიდესი ტაძარია, ჯვართან ერთად დაახლოებით ასი მეტრი, ზედა ტაძრის ქვეშ კი მცირე ეკლესიების მთელი იარუსია დაფარული. სამების კურთხევის შემდეგ კათოლიკოს-პატრიარქის კათედრა აქ გადმოვიდა სიონიდან. ტაძრის სილუეტი ქალაქის თითქმის ყველა წერტილიდან ჩანს.
• იუსტიციის სახლი, ფუქსასის კიდევ ერთი პავილიონისაზოგადოებრივი მომსახურების ცენტრი 2012 წელს გაიხსნა: თერთმეტი მინის „ფურცელი“ ოცდათხუთმეტ მეტრამდე სიმაღლისა იმავე მასიმილიანო და დორიანა ფუქსასების პროექტია, რომლებმაც რიყის მილები მოიფიქრეს. მილებისგან განსხვავებით, ეს შენობა თავის საქმეს აკეთებს: ერთ დარბაზში შეიკრიბა პასპორტები, ქონების რეგისტრაცია, ნოტარიატი და მოქალაქეობრივი აქტები. აქვე აწერენ ქორწინებას, ამიტომ შაბათობით შესასვლელთან ქორწილების რიგია.
• მშვიდობის ხიდი, მიკელე დე ლუკის ფეხით მოსიარულეთა ხიდისაფეხმავლო ხიდი მტკვარზე, ას ორმოცდაათი მეტრის სიგრძის, 2010 წელს აშენდა იტალიელი არქიტექტორის მიკელე დე ლუკის პროექტით: ფოლადის კარკასს მინის გადახურვა ადგას, საღამოს კი ათი ათასზე მეტი დიოდი ანათებს და შუქი ტალღასავით მიდის. ხიდმა ძველი ქალაქი რიყის პარკს დააკავშირა და სანაპიროს ყველაზე სადავო ნაგებობად იქცა: თბილისელებმა მაშინვე დასცინეს გადახურვის ფორმას, თუმცა ხიდზე ყოველდღე მაინც ყველა დადის.
• სიონის საკათედრო ტაძარიღვთისმშობლის მიძინების საკათედრო ტაძარი დაახლოებით 575 წელს ერისმთავარმა გუარამმა დააფუძნა, ხოლო 620-იან წლებში ადარნასეს დროს დაასრულეს. ტაძარი არაერთხელ დაარბიეს არაბებმა, ხვარაზმელებმა, მონღოლებმა, 1795 წელს კი აღა-მაჰმად-ხანის ჯარმა, რის შემდეგაც დამწვარი ხის კანკელი ქვისით შეცვალეს. აქ ინახება წმინდა ნინოს ჯვარი, გადმოცემით ვაზის რტოებისგან შეკრული და მისივე თმით შეკრული. 2004 წელს სამების ტაძრის კურთხევამდე სიონი საქართველოს ეკლესიის მთავარი ტაძარი და კათოლიკოს-პატრიარქის კათედრა იყო.
• დიდი სინაგოგასინაგოგა კოტე აფხაზის ქუჩაზე 1895–1903 წლებში ახალციხიდან ჩამოსულებმა ააშენეს, ამიტომაც მას ახალციხურს უწოდებენ. ორსართულიანი შენობა მაღალი სალოცავი დარბაზითა და მარმარილოს მიბაძვით მოხატულობით საბჭოთა წლებშიც მოქმედებდა, როცა ქვეყანაში სინაგოგების უმეტესობა დახურეს. ებრაული თემი საქართველოში ორნახევარ ათასზე მეტ წელს ცხოვრობს, ბაბილონის ტყვეობის დროიდან, და ეს სინაგოგა დედაქალაქში მისი მთავარი სახლია.
• ანჩისხატიღვთისმშობლის შობის ბაზილიკა თბილისის უძველესი შემორჩენილი ეკლესიაა: იგი VI საუკუნეში, ვახტანგ გორგასლის ძის, მეფე დაჩის დროს აშენდა, როცა დედაქალაქი მცხეთიდან გადმოიტანეს. აგურის სამრეკლო შესასვლელთან 1675 წელს, კათოლიკოს დომენტის დროს დაემატა. სახელი ანჩის მაცხოვრის ხატისგან მოდის, რომელიც XVII საუკუნეში კლარჯეთის ანჩის მონასტრიდან ოსმალებისგან გადასარჩენად ჩამოასვენეს; ხატი დღეს ეროვნულ მუზეუმში ინახება.
• გაბრიაძის მარიონეტების თეატრიმარიონეტების თეატრი 1981 წელს დააარსა რეზო გაბრიაძემ, მხატვარმა და „მიმინოსა“ და „კინ-ძა-ძას“ სცენარისტმა. სპექტაკლებს თავად იგონებდა, ხატავდა და დგამდა, თოჯინებს კი საკუთარ სახელოსნოში აკეთებდა; „ჩემი გაზაფხულის შემოდგომა“ და „სტალინგრადი“ ათეულობით ქვეყანა მოიარეს. დახრილი საათის კოშკი ძველი აგურითა და მოჭიქული ფილებით 2010 წელს გამოჩნდა: ყოველ საათში კარიდან ანგელოზი გამოდის და ზარს რეკავს.
• მშრალი ხიდიბაზრობა მშრალ ხიდთან ოთხმოცდაათიან წლებში წარმოიშვა, როცა კავშირის დაშლის შემდეგ ხალხი ოჯახის ნივთებს ზამთრის გასატანად გამოჰქონდა: ვერცხლი, ხალიჩები, წიგნები, ორდენები. ხიდს მშრალი იმიტომ ჰქვია, რომ მტკვრის ტოტი მის ქვეშ ჯერ კიდევ მეცხრამეტე საუკუნეში ამოავსეს. დღეს აქ ძველ წიგნებსა და ღია ბარათებს, ჭურჭელს, სამკერდე ნიშნებს, ფირფიტებსა და საბჭოთა ფოტოაპარატებს ყიდიან; ვაჭრობა მიღებულია.
• თავისუფლების მოედანიქალაქის მთავარი მოედანი: იმპერიის დროს ერევნის, საბჭოთა ხელისუფლების დროს ლენინის, 1991 წლიდან თავისუფლების მოედანი. აქედან იწყება რუსთაველის გამზირი, აქ იყრის თავს ძველი ქალაქის ქუჩები და აქვე დგას საკრებულოს ისტორიული შენობა. ლენინის ძეგლი 1991 წელს დაანგრიეს, 2006 წელს კი შუაში წმინდა გიორგის სვეტი დაიდგა, ზურაბ წერეთლის ნამუშევარი.
• საქართველოს ეროვნული მუზეუმიქვეყნის მთავარი მუზეუმი რუსთაველზე კავკასიის მუზეუმისგან წარმოიშვა, რომელიც 1852 წელს დაარსდა: მაშინ ეს კავკასიის პირველი დიდი სამეცნიერო კრებული იყო, ჰერბარიუმით, ზოოლოგიითა და არქეოლოგიით ერთდროულად. დღეს მისი გული ოქროს ფონდია: ქრისტიანობამდელი კოლხეთისა და იბერიის სამკაულები ვანიდან და ახალგორიდან, ისეთი წვრილი მარცვლოვნებითა და ფილიგრანით, რომ ნახატი მხოლოდ ლუპით იკითხება. 2006 წლიდან ზედა სართულზე საბჭოთა ოკუპაციის მუზეუმია.
• ქაშვეთიწმინდა გიორგის ეკლესია რუსთაველის გამზირზე 1904–1910 წლებში ლეოპოლდ ბილფელდის პროექტით აშენდა, რომელმაც ნიმუშად XI საუკუნის სამთავისის ტაძარი აიღო. სახელს გადმოცემა ხსნის: ქალმა დავით გარეჯელი დააბრალა, რომ მისგან ელოდა შვილს, მან კი უპასუხა, რომ ქვას შობდა, ასეც მოხდა, აქედან „ქვა“ და „შვა“. საკურთხეველი 1947 წელს ლადო გუდიაშვილმა მოხატა და ამ ნამუშევრის გამო საბჭოთა ხელისუფლებამ იგი პარტიიდან გარიცხა და აკადემიიდან გაათავისუფლა.
• ეროვნული გალერეაგალერეა რუსთაველის გამზირზე 1888 წლის შენობაშია, რომელიც სამხედრო-ისტორიულ მუზეუმად აშენდა და „დიდების ტაძრად“ იწოდებოდა. დღეს ეს მეოცე საუკუნის ქართული ფერწერის მთავარი კრებულია: ნიკო ფიროსმანის, ლადო გუდიაშვილის, დავით კაკაბაძისა და ელენე ახვლედიანის დარბაზები. შენობა ალექსანდრეს ბაღში, პარლამენტის პირდაპირ დგას.
• პალიაშვილის სახელობის ოპერის თეატრისაოპერო თეატრი რუსთაველზე 1880 წლიდან შენდებოდა ვიქტორ შრეტერის პროექტით ფსევდომავრიტანულ სტილში და 1896 წლის ნოემბერში აკურთხეს, მას შემდეგ რაც ძველი თეატრი ერევნის მოედანზე 1874 წელს დაიწვა. 1973 წლის ხანძარმა თითქმის მთელი მორთულობა და სახელგანთქმული ფარდა გაანადგურა, შენობა 1978 წლისთვის აღადგინეს. ბოლო რესტავრაციამ ექვსი წელი გასტანა და 2016 წლის იანვარში დასრულდა. თეატრს ზაქარია ფალიაშვილის სახელი ჰქვია, ისიც თეატრის ბაღშია დაკრძალული.
• ელენე ახვლედიანის სახლ-მუზეუმისახლი, სადაც ელენე ახვლედიანი ცხოვრობდა და მუშაობდა: სახელოსნო, ავეჯი, წიგნები და მისი ძველი თბილისის ხედები თავის ადგილზე დარჩა. მხატვარი პარიზში სწავლობდა, ბევრს მუშაობდა თეატრისა და კინოსთვის, მისი თბილისური ქუჩები და აივნები კი ქალაქის ისეთივე პორტრეტი გახდა, როგორიც წინა საუკუნისთვის ფიროსმანის ტილოები. დიასახლისის სიცოცხლეში აქ მხატვრები, მუსიკოსები და მსახიობები იკრიბებოდნენ.
• მამადავითი და მთაწმინდის პანთეონიმამადავითის ეკლესია მთაწმინდის ფერდობზე დგას, სადაც, გადმოცემით, დავით გარეჯელი დასახლდა, VI საუკუნის ცამეტ ასურელ მამათაგან ერთი. 1929 წელს, გრიბოედოვის დაღუპვის ასი წლისთავზე, ეკლესიასთან პანთეონი გაიმართა: აქ განისვენებენ ილია ჭავჭავაძე, ნიკოლოზ ბარათაშვილი, აკაკი წერეთელი, ვაჟა-ფშაველა, გალაკტიონ ტაბიძე, მერაბ კოსტავა და ზვიად გამსახურდია. გრიბოედოვის საფლავზე მისმა ქვრივმა ნინო ჭავჭავაძემ დაწერა: შენი გონება და საქმენი უკვდავია, მაგრამ რისთვის გადაგირჩა ჩემი სიყვარული? მაღლა ფუნიკულიორი ადის, 1905 წელს გახსნილი.
• კუს ტბაპატარა ტბა ვაკის ზემოთ ქედზე, სადაც ვაკის პარკიდან საბაგიროთი ადიან ან ქვემოდან ათ წუთში ჩადიან. წყლის გარშემო დაახლოებით კილომეტრიანი ბილიკია, ზაფხულში აქ ბანაობენ, ნაპირზე კი კაფეები მუშაობს; ტბა ზედაპირულია და წყალი სწრაფად თბება. იმავე ქედზე, ახლოს, ღია ცის ქვეშ ეთნოგრაფიული მუზეუმია.
• ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშმუზეუმი 1966 წელს ეთნოგრაფმა გიორგი ჩიტაიამ დააარსა: მთელი ქვეყნიდან აქ ნამდვილი სახლები, მარნები და სამეურნეო ნაგებობები ჩამოიტანეს, მორებად დაშალეს და კუს ტბის ზემოთ ფერდობზე ხელახლა აწყვეს. აქაა მეგრული ოდა ბოძებზე, კახური სახლი აივნით, სვანური კოშკი და ქართლური დარბაზი საფეხურებრივი ხის გვირგვინითა და შუაში კვამლის სარკმლით. შიგნით ჭურჭელი დგას, ღვინის სახლებში კი ქვევრებია ჩაფლული.
• დეზერტირების ბაზარიქალაქის მთავარი ბაზარი სადგურის მოედანთან. სახელი ოციანი წლებიდან შემორჩა, როცა აქ ფრონტებიდან შინ დაბრუნებული ჯარისკაცები ვაჭრობდნენ: ქალაქმა მათ დეზერტირები უწოდა და სახელი ბაზარს მიეკრა. საცივის სანელებლებზე, სულგუნსა და ნადუღზე, ტყლაპსა და ჩურჩხელაზე აქ მოდიან, ფასები კი მაღაზიებზე შესამჩნევად დაბალია. ილუსტრაციაზე რიხარდ ზომერის ნახატი „ტფილისის ბაზარი“ (1912–1917).
• საავტომობილო გზების სამინისტროს შენობა, გიორგი ჩახავასა და ზურაბ ჯალაღანიას მოდერნიზმისაბჭოთა მოდერნიზმის ძეგლი 1975 წლისა: გიორგი ჩახავა მაშინ საქართველოს საავტომობილო გზების მინისტრი იყო და თავადვე გახდა პროექტის თანაავტორი ზურაბ ჯალაღანიასთან ერთად, ანუ დამკვეთი და არქიტექტორი ერთი ადამიანი აღმოჩნდა. მეთოდს ავტორებმა „კოსმოსური ქალაქი“ უწოდეს: ჰორიზონტალური ბეტონის მოცულობები ჯვარედინად აწყვია რამდენიმე ბირთვზე, შენობა ფერდობს თითქმის არ ეხება და ტყე ქვემოთ ხელუხლებელი დარჩა. დღეს აქ Bank of Georgia-ს სათავო ოფისია.