ყაზბეგი

მყინვარწვერი (5054 მ) და გერგეტის სამება.

სამების ეკლესია ყაზბეგის ქვემოთ, მთის მხარზე დგას, ორი ათას ას სამოცდაათ მეტრზე, სოფელ გერგეტის ზემოთ, სტეფანწმინდასთან ახლოს. აშენებულია მეთოთხმეტე საუკუნეში და ხევში ერთადერთი ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძარია; გვერდით იმავე ხანის ცალკე სამრეკლო დგას. თავად მთა 2019 წლის ქართული გაზომვით 5054 მეტრია, საერთაშორისო რუკებზე კი უფრო ხშირად 5033-ია.

სიმაღლე მორთულობა კი არა, ანგარიში იყო. საშიშ დროს აქ, მყინვარის ქვეშ, მცხეთის სიწმინდეებს ამოჰქონდათ: გადმოცემით, გერგეტში ინახებოდა წმინდა ნინოს ჯვარი, როცა სპარსელები თბილისისკენ მოდიოდნენ. ეკლესია გერგეტის თემს ეკუთვნოდა, გზა დღემდე ციცაბოდ მიდის და ფეხით სტეფანწმინდიდან ასვლა საათნახევარსა თუ ორ საათს იღებს.

რუს პოეტებთან ყაზბეგი საერთო ადგილად იქცა, თუმცა მითითებები აირია. «მონასტერი ყაზბეგზე» პუშკინმა დაწერა 1829 წლის შემოდგომაზე, არზრუმიდან დაბრუნებისას. რომელ მონასტერს გულისხმობდა, სადავოა: გერგეტის სამებას თუ ბეთლემის გამოქვაბულ მონასტერს, რომელიც გაცილებით მაღლა, დაახლოებით 3800 მეტრზეა და სადაც ბერები რკინის ჯაჭვით ადიოდნენ. ლერმონტოვს თავად ამ ეკლესიაზე არ დაუწერია: მასთან ყაზბეგი და დარიალის ხეობა «დემონსა» და «ჩვენი დროის გმირში» პეიზაჟად და ხატად გადის.

1988 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ ტაძრამდე საბაგირო გაიყვანა და ზედა სადგური თვით კედლებთან დადგა. სტეფანწმინდელებმა ეს შეურაცხყოფად მიიღეს და მალევე დაანგრიეს. დღეს ეკლესია მოქმედია, მასთან მონასტერი აღდგენილია, ასვლა კი ხევის ყველაზე ცნობილ მარშრუტად რჩება.